Скопје и јас

1. Признавам, не знам како всушност го доживувам Скопје. Немам архитектонско око, мене отсекогаш ме интересираа луѓето. Ако замижам, нема да знам точно да ги опишам улиците на Скопје.

И признавам, јас сум една од оние што не ги знаат имињата на скопските улици, а се договараат според имињата на трафиките. Како јунаците на Калвино, ни јас не знам како да се борам против агресивните неонски светла и додека се возам по улиците на мојот град помирено ги препрочитувам истите глупави слогани.

Но, и без очи ќе знам да ви опишам како нè чувствувам деновиве. Нè гледам слични или исти, а вакви:

– Скриени зад корпорациските костуми. Сиви, суптилно еротски. Во нив сите изгледаме како победници, што би рекол Ерофеев. Сме облекле костуми, но не сме си ги смениле чорапите. Не како знак на стилско недоразбирање, туку како најавтентична потреба, во нашето време, на нашите тела да оставиме понекој белег од она што „еднаш сме биле”.

– Со субверзивен план да бидеме како актерите од античкиот театар. Додека одоздола плачат, одозгора ставиле преголема маска со комична гримаса. За да може, според таа маска, и последниот гледач од унифицираната арена да биде сигурен дека и ние сме го прифатиле новиот градски стил.

– Седиме во транзициските чекалници на нашиот подновен град. Сме наместиле деловен поглед, а однатре нè јадат „руски” прашања за смислата на животот.

– Додека на улиците на Скопје владее комбинација на обсцениот код на малограѓанштината и нејасните правила за новата дозволена буржоаска отуѓеност. А всушност во три колена наназад повеќето од нас сме деца на селани, што по себе не е ништо страшно. Проблемот настанува кога ние сакаме да личиме на нив. Модерните граѓани. А во белиот свет тие се вакви: во пет генерации доразвивале иста модна линија на шапки и елегантни шимики. Нам ни беше релативно лесно да ги облечеме подврските и наместо по гаќи да одиме во шопинг по килоти. Но, тоа што се преоблековме, не значи дека суштински сфативме каде стоиме со нашиот градски идентитет.

2. Да нема забуна, не пледирам да се врати старото Скопје. Татко ми беше политички затвореник во 80-тите години во Југославија, мене оваа федерација ми го одзема детството, а јас нема да имам друго детство во кое таа ќе ми го врати. Во тоа Скопје од моето детство, не еднаш се чувствував како поплаката на еден романтичен херој од 19 век: „Од што годе да се допрам (во овој град), од сè ќе се повредам”.

Со тоа што мојот град дури и немаше остри рабови, а ги нема ни денес. Сè што знаев за него беше патеката од улицата Вич (во Карпош 4) до чешмичето (пак во Карпош 4), и малку подоцна до гимназијата „Јосип Броз Тито” (преку недела) и до Идризово (преку викенд). И сите тие мои врвици ги сакав подеднакво, тогаш. Како што нема да имам друго детство, нема никогаш да имам ни друг град што ќе биде мојот роден град. Таков не ми ни треба. Овој еден е доволен да ги помни и моите радости и моите таги. Признавам, дури и денес кога стојам на прагот од мојот дом, сè уште застанувам како да сум во исконска битка со целиот свет и калкулирам со можноста да кренам раце од соочувањето со градот, за да се вратам дома.

Но, за разлика од некогаш денес знам дека личното е и политичко. Дека додека од она Скопје, некогаш, се гледаше само Белград, потоа Тетово, денес се гледа само Атина. Вистинското прашање не е само што со нашето урбанистички стеснето Скопје? (Еве, океј, да речеме дека има нешто шармантно во можноста да се поздравиш со својот комшија преку прозорецот, како во старите ренесансни куќи во Далмација). Вистинското прашање за нас, од Скопје, денес гласи: што со панорамата која од Скопје се протега кон светот? Што гледаме од неа?

3. Во нашата реалност, ние сè уште живееме збиени како карпите на Матка. Со вака тесни градски видици и панорама, ние живееме според непишаното правило дека секој камен се брои. И додека така нè пребројуваат, вас, нас, облечени во парчиња од старата народна носија или во Луј Витон, оваа транзициска градска живејачка од нас направи комична мешаница на наследени стилови и наметнати кодови. Затоа, деновиве ме опседнуваат вакви мисли.

Мене не ми е страв од помислата дека сме малку во ова Скопје, такви: невклопени дури и кога навидум изгледаме сосема вклопени; сме погледнале лево, додека другите погледнале десно. Затоа што верувам во стихот од еден аноним-свештеник од средниот век: „Никогаш не речи дека е тивко. Кажи дека јас ништо не чув”.

Страв ми е од помислата дека за десет години онаа комшика со зелена коса ќе се обои блонд затоа што ќе и’ се смачи од експресивните погледи на соседите. Затоа што, и таа, како и секој друг, не може да биде во војна со светот постојано. Страв ми е од моментот кога комшијата ќе ги извади своите шеснаесет пирсинзи. Еднаш ги ставил во знак на револт. Ќе ги извади, за тоа утро, охрабрен со два апаурина, да стапне во својата прва и последна канцеларија, чекајќи го, секој еден ден до крајот на својот работен век, фамозното 10 до 5.

А најмногу ми е страв од помислата дека еден ден таа (моја, негова, наша?) маска на деловен поглед ќе се стопи, за да се види дека погледот станал автентичен.Страв ми е од денот кога „руските мисли” ќе ги однесе неподносливоста на секојдневната скопска бруталност, брбливост, глупавост, смрдливост, пустина, беда и Гогољевска комичност на нашето секојдневие.

Го чекам моментот кога комшиката со зелената коса ќе измисли нова боја за себеси, оној момент кога уште десет други жени ќе се обојат зелено, кога 16-те пирсинзи ќе му плукнат на шефот ако бара од него да му купи бурек, и кога макар премногу конфузни, тие, ние, ќе можат да се доберат до паралелен простор за постоење кој нема да биде поклопен од експресивната скопска идиотштина.

****

Пред неколку дена Владимир Јанковски и Иван Блажев ме прашаа да го дефинирам моето омилено место во Скопје. По цела вечер размислување и сеќавања (што сум засакала во овој град, каде првпат сум се заљубила, каде првпат сум бакнала некого…, се јавував кај моите пријатели во ниедно време за да ги прашувам каде сум ги викала за средба, каде најчесто сакам да одам, каде се чувствувам добро…), најнакрај решив да кренам раце од целото.Нема место во овој град што го сакам. Скопје за мене остана грд, суров, паланечки, провинцијален, брутален, брблив и смрдлив град (неврзано и наспроти проектот Скопје 2014).

Првото место што го засакав во овој град беше Информа, првиот македонски BBS (bulletin board system), интра-нет кој постоеше пред да дојде интернет во Македонија, во далечната 1995 година. Таму се среќаваа луѓето од Народна техника, некои студенти од Електро и неколкумина, кои во овој град се чувствуваа странци, како и јас. Таму се собираа десетици луѓе кои на мојот јазик зборуваа без своите тела, без одвратното Скопје, зборуваа само од она од што се направени. Тоа место беше мојата прва урбана љубов. Таму го запознав мојот сопруг, таму ги запознав моите денес најдобри пријатели. Подоцна се појавија четовите, форумите, блоговите. Ние, информашите, први отворавме акаунти на секој еден нов сервер, регистриравме македонски адреси, го гледавме создавањето на храбриот, нов свет, верувавме во него. Деценија и пол подоцна, паланката тотално го освои и виртуелниот свет. Скопје на интернет, денес, личи на Скопје од своите улици. Денес немам акаунт на ниедна социјална мрежа. Сите што ги имав, одамна ги избришав.

Кога пред една година Владимир и Иван ми пријдоа со истото прашање „Кое е твоето омилено место во Скопје”, од прва, на импулс, од зафрканција одговорив: Рамстор. Немам јас потрошувачки имплуси, вртоглавото возење на жетонче низ преполнетите рафтови на самопослугите веројатно ми е само малку поодвратно одошто на кој било просечен граѓанин во кој било средно голем град. Сепак, за тој еден момент, тогаш, Рамстор, ми се наметна како зафркантска идеја за псевдо-утописко место на отпорот, место каде паланката е громогласно ранета, издишува и конечно грандиозно умира. Подоцна, двапати влегов во Рамстор, за да се уверам дека таму не умира само паланката, туку грандиозно умира и сè што може да се подведе под името живот. Таму, меѓу предметите, всушност, нема ништо. Денес се помирив. Човек може да е фрлен да живее каде било, без субјективна желба. Не мора нужно да се сака местото на своето раѓање. Ако може, треба да не се мрази. За мене, Скопје остана местото што никогаш нема да може да го засакам. Ретко имам врска со него, всушност, живеам ноќе, и ако не морам да излегувам од дома, не излегувам со денови, па ретко и го гледам Скопје.

Пред неколку години Лиле Дирјан за Просветена жена ме праша како го гледам Скопје и го напишав ова текстче горе. Денес би ја сменила само патетичноста од текстот. Атмосферата од тие редови, за жал, и денес би останала сосема истата. 

Leave a Reply

Your email address will not be published.