Путин е мојата симпатија

Роден во Шибеник кој формативните години ги проживеал во Сплит, а јаголем дел од животот во Загреб, Белград сеуште го смеата за свој избор по сродност. За време на СФРЈ, кога во Загреб бил под тивка забрана, објавувал во Белград, и тој е првата јавна личност од Хрватска која после Дејтона на голема врата стигнал во Белград. И кога структурите го демонизирале, обилниот свет и неговите литатели го сакале. Тоа беше видливо и во вторник рано попладне додека го водевме овој разговор кој секој час го прекинуваа различни минувачи: од познаниците на Мандиќ од предвоените белградски години до келнерите кои имаа потреба да му раскажат какво во нивната кафана кога и да игра репрезентацијата на Хрватска фудбал, муштериите без исклучок навиваат за комшиите. Како и обично во време на саем на книга, Мандиќ повторно е во Белград. Неколку часови по нашиот разговор во Културниот центар во Белград ја промовираше својата последна книга Оклоп од хартија (со подршка на теофил Панчиќ, Михајло Пантиќ и Оља Бечковиќ), а еден ден подоцна, во склоп на пропратните програми на Саемот, беше учесник на една од трибините. Тоа е и поводот за првото прашање.

“ВРЕМЕ”: Утре, на Саемот на книга заедно со Мило Ломпар учествувате на трибина со наслов “Југосфера за почетници – културни контакти; Југосфера – мит или стварност, можностите за културни контакти во контекст на сложеното историско, идеолошко и политичко наследство”. Како ви звучи насловот?

ИГОР МАНДИЌ: Звучи предолго. Освен тоа, зошто “за почетници”!? Во таа Југосфера сите веќе еве остаревме. И оние кои се родиле по распадот на Југославија сега се веќе возрасни луѓе. Какви почетници?! Јас не знам зошто се инсистира на некое почетништво. Можеби се мисли на по-четништво (насмевка)?

Што всушност значат тие фрази “Југосфера” или “Регион”? Дали се тоа некои еуфемизми?

Што друго освен еуфемизми! Никој не се осудува да каже “Југославија”. Можеби затоа што таа е сега невозмкжна или непотрабна, а можеби зтоа што никој не ја сака. На многумина денес Југославија им се гледа како некаква фантазма од минатото па не знаат како би се носеле со неа. Ги мачи до бескрај. Значи, се пробува да се најдат некакви стигми, некакви еуфемизми за оваа распадната територија. А она што е еднаш распаднато тешко е повторно да се склопи. Постои дури и еден стих на Данте на таа тема, сега веќе не се сеќавам точно да го цитирам, но невозможно е да се рекомпонира распадната целина. За волја на вистината, постои составување на фрагменти, но сето тоа изгледа лошо, дури и лингвистички, со оние цртички помеѓу парченцата. Крпеници. Како килими кое се ткаат од разни отфрлени партали. Постои и онаа Балзакова фраза “Шагринска кожа”. Југославија некогаш беше нормална територија и потоа се смалуваше и смалуваше се додека не свена и тој остаток од кожурицата.

Ајде да направиме една историска аналогија. Сега поминаа точно 23 години од распадот на Југославија. Австоунгарија се распадна 1918 година, што значи дека 23 години по незјиниот распад била 1914. Во тоа време Австроунгарија е целосен реликт на минатото. Одкаде тоа да кај нас се уште постои голема фиксација на Југославија?

Не е баш точно дека Австроунгарија во четириесет и првата беше целосен реликт на минатото. И ден – денес постои носталгија за Австроунгарија.

Каде?

Во Хрватска.

Дали е тоа она ендемично, ограничено на Хрватска? Постои ли носталгија за Австроунгарија во Чешка, да речеме?

Јас мислам дека постои. Тоа се тие вечни илузии на изгубените луѓе дека минатото беше подобро, дури и ако било грозно.

Го сведувате ли вие тогаш тоа на банална емоција, она што Боро Станковиќ би го нарекол жал за младоста?

Постои тука, особено во контекст најугоносталгијата, и жал за некои конкретно практични предности. 

Во таа смисла зборувате исклучиво за социјалистичка Југославија?

Монархистичка, барем така ми се чини, не дека на крај им одговраше на сите народи во неа. 

Дали жалењето по Австроунгарија или Југославија, носталгијата, може да се одвои од политичката содржина на овие држави?

Во пракса може, но тоа е насилно и глупо. Со тоа што носталгијата е генерално неодредено и млитаво чувство, тоа нема некоја силна духовна база. Чим е чувство, тоа не е духовно.

Генерално во тукашниот медиумски простор југоносталгијата е генерално сведена на најбаналните производи и артефакти од секојдневниот живот. Тоа е она на што се базираат проектите како Лексикон на ЈУ митологијата. Она што во вашите јавни настапи е најдрагоцено е свеста дека тоа не е она што е најбитно, дека клучниот момент е всупност разбирањето на фактите дека во политичка смисла Југославија била најдобро решение за јужнословнеските народи.

Таквите феноменолошки и лексикографски забелешки и претендираат да се занимаваат со ситниците, па не треба во таа смисла да ги сфаќаме премногу сериозно. Јасно е дека во сериозните разгледувања треба да се мисли само на острите контури на политичкиот реалитет на Југославија кои беа апсолутно единствени. Најнапред, изборени се преку револуција! Тоа беше најмасовниот реферндум во историјата, после Француската ии Октомвриската револуција. Тоа практично беше народен референдум за социјализам. Некои денешни усташи се прашуваат со кое право и со кој легитимитет тогашната народна власт во 1945 година ги завзема сите позиции. Јас на тоа секогаш одговарам вака: Со правото на народниот референдум во народноослободителната борба! Оние кои велат дека изборите од четириесет и петта биле фалш веројатно се во право, но и да не биле фалш, сеедно Народниот фронт би ги добил со деведесет и пет посто од гласовите.

Во некои интерпретации Југославија се сведува на српско – хрватски договор, како на национално – етнички проект. Но дали Југославија била и нешто повеќе од тоа: дали сржта на тој концепт е да не се биде колонија на Австроунгарија, Турција или било која друга империја? Ако и може да се каже дека Југославија се распадна од етнички причини, може ли да се каже дека е создадена од етнички прични?

Не. Создадена е со антифашизмот, пасолутно. Клучна била утописката визија на која Комунистичката партија и давала идентитет и идеалистички печат. Не било тоа никаков етнички проект, во тоа и била големината и силата на Југославија. Тоа не може да се избрише, и тоа важи и денес.

Има ли континуитет помеѓу првите две Југославии?

Има. Во 1918 година дошло до првото обединување на тие народни територии кои припаѓаат едни на другио по сите критериуми, географски, секако. Тогаш дошло до спојување во една едниствена целина која било штета да се разбива. Тоа е она што во 1918 година е ембрионот на подоцнежната југословенска интеграција, иако сум јас антимонархист. 

Вие сте и Далматинец. Во очи 1918 година и во текот на народноослободителната броба, Далмација била територија од која доаѓале најсилните југословенски и југоинтегралистички импулси. Каде исчезна сето тоа?

Јасно е дека исчезна. Се случи откако победија контраструктурите кои одбиваат секаква сличност со српскиот народ. Тие контрасили победиле. 

А како победија?

Победија на картата на национализмот и шовинизмот во Хрватска.

Каде е изворот на тој национализам и шовинизам?

Каде е изворот на злото во човекот? Тешко е тоа да се сумира во две – три реченици …

Добро, ајде малку да се тргнеме од минатото. Вие неодамна во една интервју се заложивте за борба против национализмот и за јужнословенска интеграција, противејќи се истовремено на онаа евроатлантската; за Југославија, контра Европската унија, би можело да се каже. Можете ли дополнително да ја образложите таа индивидуална и еретичка позиција?

Да, јас навистина така мислам. Од перспектива на денешна Србија, која под актуелната владеачка гарнитура сака да влези во Европската унија, тоа може да звучи еретички. Не би сакал да попувам на никој во Србија, но како некој кој доаѓа од Хрватска, земја која веќе се придружи на та наводна наднационална заедница на земји, не е воопшто еретички да кажам дека таа моја мала земја повторно е во колонијална ситуација во Европа, како кираџија кој сите го газат и со кој сите манипулираат. Таа бриселска бирократска манија за регулирање замина во целосна крајност. Кгоа би ги земале сите примери, тоа е да умреш од смеење. Тие бирократи без работа ни ги крстат јарињата, ги бројат сантиметрите на рибата, должината на краставицата …

Тоа што го велите за Хрватска, се однесува ли на Словенија?

И уште повеќе.

Сега кога Југославија се распаднала на седум политички субјекти, која е најголемата загуба од тој распад?

Јас мислам дека се сите еднакви губитници, дека сите сме во еднакво лоша ситуација.

Сите? Не милисте дека ситуацијата во Хрватска е сепак подобра отколку, да речеме , во Македонија?

Не. Напротив, економскит раст во Македонија е поголем. 

Па добро, дајте да го поставиме тоа клучно прашање на банален начин, кафански: Игоре, како ви е во Европската унија?

Не знам. Не сум бил (насмевка).

Кога сме веќе кај европската интеграција, го видовте ли оној дрон со картата на ‘Голема Албанија’ на фудбалскит натпревар Србија – Албанија? 

За жал, да. Страшна провокација.

Провокации на сите страни. Дали ова што денес се случува на линија Америка – Русија е нова ладна војна? На првата сте сведок.

Да. Ладната војна повторно се отвора глобално на траг на репозиционирање на Русија благодарение на Путин. Путин е моја симпатија. Се отвара, значи, нешто добро. Новата ладна воја е добра работа, според мене. Тоа е единствениот начин на кој нормалниот свет може да парира со идиотскиот фашизам на Америка. Според тоа, потребна ни е Русија да се извлечеме од тие планетарни гомна. 

Медиумите во таа смисла се главно импрегнирани. Каква е медиумската ситуација во денешна Хрватска? 

Ех, медиумите … Доста странски капитал влезе во Хрватска. Зборувам првенствено за весниците, но исто и за дел од телевизиите. Тој странски капитал има некои свои интереси кои ние во движењето на информациите не можеме до крај до го дешифрираме. Да речеме, ако знаеме дека едни загребски весници во рацете на институциите во кои доминантен капитал е австриската црква, тогаш јас кој сум близок на антирелигиските претерувања не знам што би рекол а да не биде контра тоа. 

Па што е за медиумите подобро: да се во државна или во приватна сопственост? Вие најголем дел од својата кариера го поминавте во “Весник” каде во времето на социјализмот често бевте на тенок мраз, па пишувавте за “Дуга” или “Нин”. По распадот на Југославија, “Слободна Далмација” ви ја откажува соработката после посетата во Белград во 1996 година. По смртта на Туѓман, осум месеци сте главен уредник на “Весник”, кој е тогаш сеуште во државна сопственост. “Весник” подоцна е затворен. Соработувавте потоа и со “Јутарни лист”, кој е во приватна сопственост, и со “Новости”, неделник на српското малцинство кој е буџетски финансиран од Република Хрватска. Каков е билансот од вашето богато искуство? 

Кога јас, како што споменавте, под случај на околности добив прилика да уредувам за “Вјесник”, тогаш ги одбивав сите обвиненија дека дојдов да уредувам државен медиум. Јас сакав да правам повеќепартиски весник, саборски весник, бидејќи Саборот е персонификација на таа повеќепартичност за која толку мечтаевме и сонувавме, па се виде дека тоа не е бог знае што. Сакав да уредувам весник кој го изразува плурализмот и повеќепартиската особина на демократскиот систем. Се обидов да го подобрам и квалитетот и тиражот на “Вјесник”, но тоа одеше чекор по чекор и немав време, бидејќи за осум месеци ниту дете не се раѓа, освен со абортус. А за “Новости” мислам дека денес е најдобирот весник во Хрватска. Тоа според мене не е неделник за националното малцинство, туку за рационалното малцинство.

Еднаш скициравте одличен шифрарник за денешните конзументи на медиумите велејќи дека некогаш, за да дознаеме за светот во кој живееме, потребно е да читаме меѓу редови, а дека сега треба да читаме меѓу весници. Можете ли за наште читатели да опишете како тоа се прави?

Треба, за жал, да се купува многу весници, што финансиски ме упропастува од ден во ден. Некогаш купував десет весници дневно, а сега паднав на три или четири. Нема тука некој посебен совет ниту посебна филозофија. Треба за секој весник да се сфати која им е политичката ориентација, кој ги финансира, ако тоа може да се сфати, и потоа да се купуваат и тие и нивните контравесници. Бидејќи понекогаш баш од нивите усти излегува вистината која се провлекува низ тајни патишта на владеачката елита. 

Дали постои можност за основање и опстанок на некој штампан медиум, весник, магазин, било што, кој навистина би се пишувал, читал и продавал на пошироките југословенски историски простори?

За тоа би бил потребен голем капитал, голема машинерија. Неколку ротации би биле потребни на разни географски точки од Словенија до македонија. Тоа една ротација не може да го исфрли, ниту една дистрибуција, границите се препрека и разните бирократски заврзлами, валути, разните курсеви со еврото. И еве, веќе станав реалист …

Оставете го тоа, има ли луѓе?

Има! Сигурно! И автори, а особено читатели за еден голем весник од тој тип, но потребно е неверојатно голем капитал. А нормалните луѓе ги има повеќе отколку што мислиме. 

Како човек со толку искуство, ајде проценете на колкав тираж весниците би требало да целат? 

Сто илјади примероци. Што се тие на 20 милиони луѓе?

Сега пишувате за порталот Лупига од Ријека, еде н прилично алтернативен онлајн медиум. По повод случајот на Дејан Јовиќ, односно отказот кој му го дал Иво Јосиповиќ од местото на негов главен аналитичар поради текстот во кој референдумот во Хрватска е пртогласен за недемократски и нелиберален, вие напишавте текст илустриран со факсимил лист од хрватскиот референдум за незавиност. Од каде ви е тој факсимил? 

Го земав оној пат од архивата на “Вјесник”. 

А дали вие излеговте на референдум за независност на Хрватска?

Не.

Во своите книги опишувате како уште од гимазиските денови сте знаеле дека сакате да бидете писател, да партиципирате во светот по пат на штампаните медиуми, со посредство на Гутенберговата галаксија. Да имате сега седумнаесет – осумнаесет години, по кој пат би тргнале? Или, да парафразирам, по кој пат може денес да тргне осумнаесетгодишник кој има сензибилитет сличен на вашиот?

Таквиот денес може да оди само во друга стварност, во вируелна. За се друго нема шанси. За жал, Гутенберговата галаксија денес припаѓа на минатото. Неа денес ја наследи галаксија која ја нареков според еден гениј сличен на Гутенберг; ја нареков Теслина галаксија.

Теслина?

Секако, не мислам на созвездие на небото. Но ако во минатото постоеле Гутенбергова и Маклуанова галаксија, дваесет и првиот век припаѓа на Теслината галаксија. Тоа е галаксија означена со светлост, а од светлоста произлегува се. Сите проклети монитори на компјутерите, дисплеите, интернетот, мобилните телефони, се што е засновано на светлоста глобално ја сочинува Теслината галаксија. Јас за таа ситуација сум изгубен, но овие помладите поамбициозните мораат тука да се бараат. 

Уште една од работите во кои вие, особено во Хрватска, бевте бела врана е вашата лојалност кон предвоените пријатели, од Добрица Ќосиќ до Момо Капор. За тоа веќе доста се знае. Но се наметнува прашањето: ако имаме дури и моралистички настроени интелектуалци кои на политичарите како Николиќ или Вучиќ им ги простиле неделата од деведесетите, зошто на писателите, дури и мртвите, тие сеуште им се набиваат на нос?

Писателите се некоја слободна свест, додека политичарите се определени според она што народот на изборите им го признава па им е полесно да ги простуваат гревовите, ако воопшто има смисла да се користи тој поим. Политичарите се задолжени од народот да прават и добро и лошо, а писателите не се задолжени од било кој. Писателите не паѓаат од Марс, тие паѓаат од Маркс. А овие двајца споменати наши покојни автори, двајцата споменати српски покојни автори, ја имаа и таа несреќа на себе да ја привлекуваат туѓата завист. На многумина им сметаше нивната леснотија во мислењето и постоењето. Особено во случајот на Момо Капор, љубомората имаше големо влијание врз него. Го закачуваа поради некои наводни проблематични ставови за кои јас не знам. А Добрица имаше и голема политичка и голема писателска кариера. Според тоа тој е единствена појава. Тој е грамада, грамадиште на дваесеттиот и дваесет и првиот век во Југославија. Истовремено, со конкретноста на својот опус дури е и поголем од нашиот најголем гениј, Мирослав Крлежа. Крлежа веројатно е поголем писател, но како општествено – политичка грамада Ќосиќ го надминува. Таа споредба со Крлежа на Добрица му беше тешка болка, постојано се споредуваше…

А дали ја прочитавте книгата на Худелист за Ќосиќ?

Да. 

И како ви изгледаше?

Навистина добро. Србите дури низ таа книга ќе го запознаат Добрица. Така прецизни анамнези на неговиот лик нема дури ниту кај најприврзаниот негов биограф Славе Ѓукиќ. Ја нема таа човечка димензија. Худелист во таа книга се покажа како детален психолог, како пијавица која на човек му се вовлекува под порите, па го разобличи и на големите политички прашања и на малите работи.

Пред крај малку да се префрлиме и на книжевноста. Каква е денес функцијата на книжевноста?

(долга пауза) Да биде општествена. (насмевка)

Во која смисла?

Зеновска. Како во зен.

Ајде тогаш да завршиме во зеновски манир. Одговорете со првата асоцијација на имињата на вашите современици.

Тоа нешто психоаналитички.

Делимично. Почнуваме со имињата.

Ајде.

Крлежа?

Еден од моите татковци.

Андриќ? 

Тетин од соседниот двор.

Михиз?

Заебант.

Тенжер?

Пријател.

Тијаниќ?

Даровит полемичар, одличен новинар. Денес му е годишнина од смртта.

Срѓа Поповиќ?

Одличен адвокат, добар демократ.

Тирнаниќ?

Пријател.

Тин Ујевиќ?

Гениј. Нашиот Бодлер.

Капор?

Пријател.

Киш? 

Нежен.

Мирко Ковач?

Бараба.

Хандке?

Генијален пријател на Србија.

Раде Константиновиќ?

Првокласен интелектуалец.

Кустурица?

Добар режисер. Преценетост. 

А Игор Мандиќ?

Наскоро заборавен.

 

 

 

Извор: www.vreme.com

Превод: К. Попова

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.