Роберт Алаѓозовски: Власта не ги дели граѓаните. Таа сака сите да ги потчини.

Н.Ј: Г-дине Алаѓозовски, вие сте и познат на јавноста како човек од културата, кажете ни, дали постои книга која на вас извршила пресудно влијание, во смисол да ви се променил светонадзорот, културниот образец и ако постои таква книга – зошто токму таа книга?

Р.А: Па постојат многу такви книги. Не е една. Во различни временски периоди и за различни аспекти. Тие влијаеле да се сменат претходите предубедувања што сум ги наследил или прифатил како вечни дадености во формирањето на светогледот. Последна таква книга е онаа на Анастасија Каракасиду „Полиња жито, ридишта крв“. Таа таму, преку детална студија на едно село покажува колку етничкиот идентитет е релативна работа. Цитира след од автори, а и самата убедливо изведува дека етносите како и другите општествени категории се конструкти кои настале во даден временски период, но и се менуваат од време навреме. Обично нациите се сметаа за конструирани, а таа докажува дека и она што го сметавме за природна поврзаност, крвта и земјата, етносот, основната клетка на нацијата, дека и таа е вештачка создаденост. На фонот на се уште забрефтаниот балкански етно-национализам и катастрофата во која што се наоѓа целиот регион поради глорификацијата, недемократското владеење и насилство во името на етносот, оваа книга е освежувачка и отрезнувачка. Неа и нејзините извори редовно ги цитирам во моите есеи.

Н.Ј: Имате издаде прилично силни, ако може така да кажам, релевантни колумни, есеи, книги… што всушност за Вас претставува самиот чин на пишување?

Р.А: Пишувањето е неверојатен чин на задоволство, креација и духовно растење. Нема поубав чин од творештвото, расудувањето, доаѓањето до нови сознанија, спојувањето на аргументацијата до нови заклучоци. Тоа се разбира, секогаш е поврзано со надоградување, поаѓање од она што веќе е напишано или кажано. Некои автори пишуваат генијално, но честопати се случува вие да го забележите тоа што на другите им се испуштило, или она што другите не можеле или не сакале да го увидат, осознаат.


Н.Ј: Што би работеле друго ако не се занимававте со оваа работа која сега ја работите?

Р.А: Кај нас има една погрешна претстава дека само уметничката, научната или духовната работа е креативна. Напротив, секоја работа, дури и секојдневното косење трева има своја креативност. Што друго и да работам би го работел со истата вдахновеност. Тоа е нели, тајната мудрост на Истокот, а сега со т.н. креативна економија, и Западот ја става креативноста во сржта на процесот на која било дејност.

Н.Ј: Каква е денес во Македонија книжевната сцена, дали немате впечаток дека премалку се издаваат домашни автори? Или пак ако се издаваат нивното влијание или побарувачка е прилично бедна надвор од границите на државава?

Р.А: Напротив, моето чувство е спротивно. Премногу се издаваат домашни автори. Но тоа не е дел од еден систем на квалитет. Секој може да го пријави своето дело, сега и приватното издавање не чини многу, а освен тоа и државата преку годишниот конкурс на субвенција поддржува премногу автори. Кај нас книжевниот систем денес се состои само од автори и нивните дела. Нема книжевни списанија, нема критичари, нема медиуми, нема книжевни агенти коишто книгата ќе ја пласираат надвор. Кога не постои таков систем, се почнува и завршува со издавањето на книгата. Во таа смисла, многу издадени книги никој не ги прочитува, но и многу врвни дела остануваат без вистински одек во јавноста. Ние во Македонија мора да го создадеме повторно тој систем. Бидејќи сме мал пазар, тоа не може да се изведе надвор од планска културна политика на Министерството за култура во соработка со сите учесници во книжевниот систем. Освен автори, мора да се инвестира во критичарски кариери, во сериозни списанија, мора да се обучат претприемчиви книжевни агенти. Мора да се подигнат стандардите и на издаваштвото, и на библиотеките и на книжарите и книжевните клубови и салони. Кога ќе го имаме сето тоа ќе можеме да говориме за успехот на нашите писатели. Вака, ни требаше сериозно вложување на труд за првпат да пробиеме на германскиот пазар докажана книжевна величина како академик Влада Урошевиќ, а помладите, за да успеат надвор, мораат речиси професионално да се посветат на своите книжевни кариери, преку постојано присуство во странските книжевни средини, преку резиденции, фестивали, подолги престои.

Н.Ј: Зошто денес, во доминантниот дискурс на владеачката структура, централно место е културата: проектот Скопје 2014 заедно со сите споменици а преку нив некакво смешно редефинирање на идентитетот. Како да се има впечаток дека преку клутурата се извршува најголемиот културен инжењеринг на граѓанинот на Македонија од осамостојувањето до денес?

Р.А: За жал, владејачката структура има едно целосно погрешно, анахроно, недемократско сфаќање на културата. Во таа смисла, нивниот фокус врз културата е лажен и девастирачки. Ако имате предвид што ви кажав претходно за етносот тогаш инвестирањето во некаков колективен идентитет е најбесмислената работа. Зошто современиот идентитет на граѓанинот на Македонија, или на етничкиот Македонец да биде цел на културно-идентитетска програма, смислена во главата на десетина шапшали, макар тие да биле седнати и на највлијателните позиции на државата. Тие не се највлијателни по вредноста на нивната мисла туку поради функцијата на моќ која што си ја приграбиле. Таа потреба да се натури програмиран идентитет или да се промовира тој идентитет во странство дури асоцира на некакво чувство на инфериорност. Зошто земјата би се брендирала себеси како земја со исклучиво културно наследство или вонсериски уметници? Секоја земја на светот е доволно голема да има таленти и култура. Тоа што Мали е една од земјите со најголема културна традиција и современа уметност во Африка не кажува ништо за граѓанската војна во која ја турнаа неспособната влада и исламските радикали. Значи, популистичкото „промовирање на Македонија“ нема ништо со современата култура, која што се базира на граѓанството, индивудалноста, прогресот, на сите придобивки на западната цивилизација. Тоа можат да бидат привремени маркетиншки трикови, но актуелната власт е смртно, предмодерно сериозна дека нејзината најдлабока мисија е докажувањето дека Македонија е најстарата и најкултурната земја. Башка, се што тие прават како културен проект или уметничка практика е просечно, кичесто и неуверливо. Тие не ги отворија културните ресурси за најдобрите уметници и менаџери во културата, туку ги протежираа своите кадри. А нивните кадри не создадоа ништо вредно. Статуите на Аргеадите, спомениците на комитите и просветителите, куќата на мајка Тереза се сосема безвредни, од нив никому не му застанува здивот, без разлика на контекстот во кој се настанати. Напротив, цел свет ни се потсмева и се вџашува.
Така што целата македонска културна политика треба да се постави на поинакви, современи нозе. Тоа е тешка работа затоа што главно луѓето и институциите се инертни, сакаат да ги следат вообичаените практики, но потфатот не е недостижен, тоа не е откривање топла вода, туку реформирање на системот според искуствата на современите трендови од успешните земји.

Н.Ј: Зошто не може Македонија да напредува во демократски и цивилизираниот свет, секако дека мислам на Европската унија која е една од најсилните над-национални држави, а според некои релевантни историографи, тоа е најсовршената над-национална творба во историјата на целото човештво?

Р.А: Европската унија не е најсовршената творба. Но тоа е нашата национална дилема. Поаѓајќи од дадениот историски контекст, а тоа е дека земјите на Европската унија се најнапредните во секоја смисла, со најголема благосостојба, квалитет на животот, демократија, права и слободи, дали сакаме да припаѓаме во тој клуб или сакаме да останеме надвор, во сивата зона на автократски режими, каде што владее олигархијата и мафијата, каде што нема слобода и демократија, каде што постојат силни класни разлики, каде што општеството не овозможува здравје, сигурност и благосостојба, а државата ја штити и протежира владејачката врхушка а не граѓаните. Јас, а верувам и повеќето од граѓаните сме за првото. Макар и последни, сепак да бидеме дел од европската приказна. Тајкуните и транзициските олигарси, во спрега со безбедносно-криминалните структури од највисоките слоеви на власта, денес, како никогаш досега, Македонија системски ја бетонираат надвор од Европа и во политичка и во цивилизациска смисла. Ние на тоа мораме да се спротиставиме. Мораме да се бориме да ја добиеме битката и Македонија да ја вратиме на вистинскиот курс, кон ЕУ. ЕУ не е идеална творба, но нејзините општества се едни од најслободните, а државните управи меѓу најодговорните.

Н.Ј: Вие често патувате, па кажете ни нешто околу Културната политика на Европа, некакви поединечни случаи на земји, или пак некои Културни центри кои сте ги запазиле а се вредни за споменување?

Р.А: Во Европа постојат земји со разни модели на успешна културна политика. Британците и Холанѓаните предничат во приватниот модел на култура. Тоа не значи дека јавно финансираната култура не постои, напротив. Но културата како дејност се реализира преку високи професионални стандарди и е меѓу најкомпетитивните, може да се трка и со сосема комерцијалните бизниси. Приходот од култура е поголем од угостителскиот и се приближува до автомобилскиот. Скандинавските земји имаат комбиниран модел, од една страна со силна општествена функција, овозможувајќи пристап до културата на најшироките слоеви, а од друга страна врвна култура којашто може да се трка и со англосаксонскиот пазар. 

Акцентот на културниот модел во Германија е насочен кон културната демократија, значи кон уживање на културните права на целокупната популација, од школските клупи до третото доба, постои културна понуда и вклученост во културните процеси.

Швајцарците имаат најдобар модел на меѓународна културна соработка, а Французите, иако културниот модел им е малку анахрон, во однос на постојната културна инфраструктура предничат пред сите други.

Европските земји, европските градови чуда прават со културата. На пример, во градските квартови кои се во опаѓање, или каде стандардите на живот се под нивото на централните или елитните квартови, тие ги пренаменуваат тие делови во културни области. Им ги даваат без пари на уметниците и културњаците, тие минимално вложуваат во инфраструктурата, но затоа ги прават центри на култура и уметност. Одеднаш интересот на целиот град се насочува кон тие квартови, бизнисот и властите наоѓаат интерес да инвестираат повторно во нив, други граѓани се населуваат, цената на земјиштето расте, како и квалитетот на животот и градовите се регенерираат. Одеднаш животот станува прескап таму за уметниците па тие се селат во други субстандардни делови. Таква приказна во Скопје или во Битола или во Струмица нема. Тука за да го изгради бесмислено централното градско подрачје власта ја зезна целата држава. 

Во Даблин, на пример, со проектот Темпл бар, малите квартови околу централното градско подрачје исто така ги претворија во културно средиште на градот. Тие квартови се многу слични на нашите скопски маала, Пајко, Ново, Наше, Маџир маало. Тоа би бил проект со европски шмек, да ги зачуваме тие автентични, предземјотресни топоси, да ги преуредиме, да воведеме врвни комунални стандарди таму но да го ревитализираме постмодерно тој предмодерен живот таму.

Со тоа, тој топос, како и приказната за Ново Скопје, која е моќна приказна од блиското минато, можеме да станеме културно релевантни во регионот и во Европа. А ние го оставивме тој дел сосема да се распадне, за тајкуните да го претворат во стамбено-деловен центар, а Ново Скопје го уништивме со кичерските барокни фасади, врвот на провинцискиот транзициски дух на актуелната политичка елита.

Н.Ј: Што во моментов се случува со Македонија на политички план, зошто такво брутално исфралање на пратениците на тој фамозен 24-ти декември? Кои се порaките кои треба да се исчитаат од ова случување а кои можеби не се видливи за голото “просечно“ око?

Р.А: Оваа политичка гарнитура воспостави целосна контрола во општеството. Тие ја спроведуваат својата волја, наспроти демократските стандарди. Се инсталираа во единствен центар на моќ и тоа го докажаа со настаните од 24 декември. Тоа беше брутална манифестација на нивната моќ. Пратениците во Собранието можеа малку да ги успорат во нивните намери. Дури и да се направеше компромис, тие двеста заштедени милиони ќе беа мал процент во економските сокови што тие ги цицаат и во и вон буџетот. Кршењето на отпорот на пратениците е порака до сите кои мислат дека се доволно силни да им се спротистават или кои би сакале да се вклучат во легитимната борба за поделба на моќта во општеството. Во овој момент, Македонија е тоталитарна држава. Во неа владее врхушката на ДПМНЕ. Судство, медиуми, економија, државата, сите се тие само исполнители на нивните замисли. Ако сте во линијата на нивните замисли вие можете да се надевате на некаква трошка, ако не, има да си чмаете. Ако пак им се спротиставите најбрутално ќе се пресметаат со вас. Видете ги само случаите со Велија Рамковски, Љубе Бошковски, Трендафил Ивановски, Фиат Цаноски.


Н.Ј: Зошто власта направи брутална поделба на граѓаните, дали е тоа единствена алатка за одржување на власт или пак, можеби, во Македонија денес се соочуваат два светонадзори – едните, онаа домантната политика која можеби е ориентирана кон некаков исток, кон Русија која можеби и не постои, и онаа прозападна, Европа, која постои и која е реалност и некаква иднина за сите овие граѓани кои се тука и кои егзистираат во оваа држава?

Р.А: Власта не ги дели граѓаните. Таа сака сите да ги потчини. Тие сакаат цело Скопје да биде вмровски град. Тие немаат проблем да има опозиција. Еве сега ќе создаваат нова. Опозиција која што е декор и која што нема намера ниту шанса да ги смени. Тие немаат проблем со невладиниот сектор, ниту со омразената соросова фондација. Но според нив, тој сектор треба да се бави со подигнување на оптимизмот на болните од рак, со организирање летни кампови за социјално загрозените, со одбележување на годишнини и садење дрва. Секоја акција која што го покажува нивното грдо лице и која што ги делегитимира е опасна и мора да биде исечена во корен. Бидејќи не можеа ни на Владе Милчин ни на Ѓунер Исмаил да им се фатат за опашката, смислија цел закон со кои ги нишанеа, како да убивате тигар со торпедо. Смислија закон со кој го отстранија првиот човек на институцијата што требаше тој закон да го преиспита. Едноставно, овој недемократски период, ќе остане во мрачните анали на цивилизацијата, како периодот на Борџиите или на Катерина Медичи.

Н.Ј: Каде ја гледате Македонија за 10-тина години?

Р.А: Мора да сме оптимисти. Јас мислам дека актуелната опозиција, заедно со сите граѓански сили во општеството, вклучително и неутралните, ќе ја симнат врхушката од власт. Дека Македонија, во рамките на партнерството за влез во ЕУ, ќе се прочисти цивилизациски во секој поглед, и дека ќе доживее раст и напредок на сите нивоа. Не само економски, туку во подигнување на целокупниот квалитет на животот, во уживање на слободата, демократијата и граѓанските права. Бидејќи ова е дно, секој чекор напред ќе внесе невиден оптимизам.
Ако пак не успееме, како што рече Фрчкоски, Господ нека ни е напомош, нам и на нашите деца!


Н.Ј: Што мислите за сајтот Мојот Град: засега на сајтот работат три граѓани, комплетно различни меѓу себе а толку исти во оние каузи кои се нарекуваат граѓански, емаципаторски и слободарски?

Р.А: Мојот град, како и малата дузина сајтови кои што никнаа во последно време се најубавото нешто што и се случува на Македонија. Во нормална земја, овие сајтови се цревната флора, печурките на демократијата, места од каде што се раѓа новото време. Во нашиот авторитарен контекст, во кој власта ги збриша големите, меинстрим медиуми, ваквите сајтови добиваат уште една аура, аура на слободарска ниша, на граѓански отпор, на револт против контекстот. Вашиот сајт, како дело на луѓе со ограничени ресурси, сведочи за неверојатната енергија и труд којшто е вложен во него. 

 

(Интервјуто со Роберт Алаѓозовски го водеше Ненад Јовановиќ, уредник на Мојот Град, понеделник, 4 февруари 2013 г.)

Leave a Reply

Your email address will not be published.