Билјана Ванковска – интервју

Ненад Јовановиќ: Професорке Ванковска, ако 20-ти  век  беше време на системи и племиња, ако беше едно од најбруталните колективистички “интервенции“, во која, така да се изразам, “пост-историска“ епоха живее  денес  граѓанинот во Македонија?

 

Билјана Ванковска: Навистина, 20-от век беше еден од најдраматичните и најкрвавите, особено поради двете светски војни. Сепак, тој беше одбележан и со антиколонијални движења и борба за осамостојување на многу поробени народи, но и на распад на повеќенационалните федерации со социјалистички предзнак. Во последната деценија се урна биполарниот меѓународен систем, и единствената „игра во градот“ стана капитализмот и либералниот капитализам. Некои оптимисти побразаа да прогласат нова ера на мир и демократизација. Еве, нешто повеќе од една деценија во 21-от век веќе гледаме дека папочната  врвка со 20-от век не е сосема прекината. Од наша гледна точка, дојде до еден парадокс: од една страна, станавме аутистичко општество опсесивно свртено самото кон себе и кон прашања чии корени се наоѓаат во 19-век. Наместо фаќање приклучок со модерноста или постмодерноста, ние се плеткаме во старото Македонско прашање, кое сега е усложнето со директната комуникација со останатите „прашања“ и идеи за големи и „природни“ држави, како што се грчкото, бугарското, албанското и српското. Всушност, целиот Балкан не умее да се солободи од бремето од пред стотина години, особено од Балканските војни. Нашиот единствен прогрес, а и сламка за спас, се бара во интеграцијата во ЕУ и НАТО. Но, она што реално можеме да го сториме во вклучувањето во светските текови е, за жал, преку испраќање воени контингенти каде што ќе побараат Големите сили, првенствено САД. Накусо, се наоѓаме во лимбо, на чардак ни на небо ни на земја, а никако да научиме да ги дефинираме и остваруваме националните интереси.

 

НЈ: Зарем не’ мислите дека после падот на Берлинскиот sид – 89-тата, ние се’ уште не можеме да се опоравиме од шокот? Сакам да кажам дека се’ уште не можеме да преминеме од денешново племенско или “затворено општество“, и неговото потчинување на магиски сили, во “отворено општество“  кое ги ослободува критичките сили на човекот?

 

БВ: Да бидеме реални, „отворено општество“ не се гради ни со декрет, ни со политичка волја или донесување либерален устав. Не се гради дури ни со меѓународен стејтбилдинг (како што тоа беше сторено со Рамковниот договор). Секоја од демократиите на кои гледаме како на идеал, се градела низ векови на успони и падови. Ние сакаме да прескокнеме некои историски фази, а тоа е невозможно. Покрај отсуството на демократски традиции и демократска политичка култура, слабата економска база, ние страдаме од синдром на поделено општество во кое граѓанственоста е отфрлена и заменета со тиранија на етничките идентитети. Критиката е заменета со малициозност, примитивизам и критизерство, а отсуствува чувство на заедништво, емпатија, морален и политички компас за тоа како сакаме да живееме и каде да се движиме во иднина. За волја на вистината, она што долго се сметаше за неприкосновен „лек“ за сите проблеми, демократсијата и слободниот пазар, се наоѓаат во длабока криза токму во светот на развиениот Запад, па затоа нашата домашна задача станува уште потешка – немаме некој кој ќе ни биде светилник и морална вертикала. Наместо отворено и критичко општество, ние едно едноумие заменуваме со друго, и некритички прифаќаме дури и нешта кои се спротивни на елементарната етика на меѓучовечките односи. 

 

НЈ: Зошто шокот после 89-тата овозможува појава на реакционерни движења во Македонија кои, пробуваат ли пробуваат да ја отфрлат Европската цивилизација само како би останале во денешниот “трибализам“, традиции, колективитети  и’останати детски болештии?

 

БВ: Реакционерните движења во Македонија се само дел на неуспешната транзиција, за која веќе говорев. Но, не заборавајте дека реакционерност со профашистички елементи се буди и во многу поразвиени земји од нашата. Ова секако не е изговор за она што ни се случува дома, но во глобализиран свет нештата не можете да ги гледате изолирано едни од други. На пример, вчера ми се јавија од Радио Слободна Европа – Балканскиот сервис да ми побараат коментар за тоа што ги поврзува ултрадесничарските сили од Грција (Златна зора) со сличните во Србија. Поводот бил некој настан во кој се видело дека припадник на Златна зора имал истетовирано на телото напис „четник“. Економската криза, бесперспективноста, социјалната неправда, продлабочувањето на јазот меѓу богатите и сиромашните, не носи демократија и прогрес! Тоа е плодно поле за фашизација, а интелектуалните сили насекаде во светот, па и во нашиот регион, алармираат на овие појави. Ова е криза на Евроспката цивилизација, која има поголема одговорност не само поради искуството од 20 век, туку и поради многу поразвиените демократски и институционални механизми за споравување со ваквите појави во нивниот зародиш. Ние сме навистина племенско општество, ама благодарение на национализмите кои цветаат и рамковната демократија која ги овозможува. Но, фашизам – засега и за голема среќа – не гледам. Гледам сериозни и метастразирани авторитарни елементи, и едно замолчано граѓанство кое се однесува како етничко стадо или како клиентелистички модерни „закрепостени селани“, кои зависат од милоста на партиските и етнички вождови. Токму оние кои живеат одлично поради ваквите поделби и кои профитираат од нив. 

 

НЈ: Луѓе ми велат “Престани да филозофираш, обиди се на поедноставен начин да комуницираш во ‘jавниот простор’“. Што значи тоа? Дали тоа значи дека треба да се пишува за некоја “главешина“ како би можеле полесно да ја конзумираат,  оти и за друго,  си признаваат – уморни се? Понатаму ми велат “Како можеш да веруваш во демократија кога гледаш дека тоталитаризмот на овој или оној начин е неизбежен. Имам впечаток дека за да се бори против тоталитаризмот, демократијата е принудена да ги конципира методите на тоталитаризмот, и така да добива тенденции да стане и самата тоталитарна?  На пример: “Немој многу да требиш, да дробиш за последиците – само да ги кутнеме овие, а дури потоа ќе правиме демократија.“ Мене ова на прва топка ми е смешно, а потоа гледам дека и самите “демократи“ се во вистински очај. Што ни се случува со овие дипотрии?

 

БВ: Моите колеги-филозофофи би се изнасмеале на првата изјава! Кај нас квазимудреците ја употребуваат таа фраза, не разбирајќи дека филозофијата е смислата на животот кој го водиме. Ако не „филозофираме“, значи дека чекориме низ животот неосвестени за себе, за своето битие, за својата мисија, моќ и немоќ, за она каде сакаме да стасаме. Но, имете право дека ваквата глад за сензационализам, за простаклуци и безначајни појави зад кои се кријат суштинските (филозофските) е нешто што станува општествена тенденција. Луѓето си наоѓаат изговор да не бидат информирани, да не размислуваат со своја глава, па сакаат „вести“ кои ги консумираат како гладијаторска публика или зависници од информативен „фаст-фуд“. Партитократијата е како рак-рана, го опфаќа целото општество, па и медиумскиот простор, и оној класичниот и алтернативниот, стануваат бојно поле во кое целта ги оправдува средствата. Според една (погрешна) изрека, во љубовта и војната се’ е дозволено. Кај нас политиката стана милитаризирана, бидејќи покрај освојувањето на власта, целта е и тотална деградација на противникот. По секоја цена и со сите средства! Она што им замерам на левите популисти кои заговараат ваков пристап е дека не нудат алтернатива, туку само начин на смена на власта. Оној кој е бескрупулозен за да дојде на власт, можам само да замислам како ќе практикува власт кога еднаш ќе ги има сите инструменти в раце!  

 

НЈ: Што мислите дека знае ДПМНЕ? Што мислите дека они знаат за демократијата, Европската унија? Имаат ли тие некаква сила која би можеле да ја придвижат нацијата кон Европа, или се’ е глупава поза само како би можеле да стекнат што повеќе пари и власт?

 

БВ: Наивно е да се верува дека ДПМНЕ „не знае ништо“, дека се неуки и примитивни. Тие научија како се владее, односно го усовршија системот со кој се владееше од страна на нивните претходници. Знаат и што е НАТО и што е ЕУ, затоа слушаат тогаш кога е неопходно – ја научија лекцијата дека во полупротекторат мораш да водиш љубов со народот, ама да си и (донекаде) верен на меѓународната – инаку ќе те снема! Јас не припаѓам на оние кои тврдат дека ДПМНЕ или Груевски е главниот виновник што не се придвижуваме кон ЕУ: според мене ЕУ е таа која нема интерес да интегрира безначајна земја, земја без геополитичка тежина а која е притоа ем слабва, ем сиромашна, ем темпирана етничка бомба. Проблемот со името убаво им доаѓа како изговор да не држат на пристојан дистанца. Видете што се случува во Украина! Кога ЕУ е заинтересирана за продор во политички и економски простор кој е важен за нивните интереси, не избира средства и понуди. Ние сме реално во лимбо, ни наваму ни натаму. Ова е „идеална“ ситуација за јакнење на национализмот и губење е нтузијазам за реформи кои не ви се вреднуваат, затоа што од вас го бараат „името“, односно идентитетот. Нема земја на светот која соочена со ваква непринципшиелна политика на ЕУ не би заглавила во ваков безизлез. Велам, безизлез бидејќи ниту еден опозициски политичар (освен Љубчо Георгиевски, но тоје  друга, пробугарска, приказна) не би се осмелил да изврши историско самоубиство и го прифати ултиматумот на ЕУ и САД.

 

НЈ: Што предвидувате дека би можело да случи во наредниот период. Ни претстојат претседателски и евентуално предвремени парламентарни избори. Како ќе истрчаат партиите, СДСМ и ДПМНЕ; што е пак со малите партии ГРОМ и Алијанса – кои се нивните слогани, вредности?

 

БВ: Избори ќе има, и тоа најверојатно и претседателски и парламентарни. Циркусот почна, доволно е да ги видите она околу уривањето на Цар Душан, што е репетиција на Калето 2011. Опозицијата е за жал во уште послаба позиција од порано. Смената на врвот не ја консолидира, или барем ние како јавност не можеме тоа да го видиме. Од малите партии не очекувам ама баш никаква новина и свежина. Тоа се пајтон-партии, чија најголема амбиција е да станат „јазиче на вагата“, да станат онаа мала група која ќе пресече околу коалицијата на власт и така ќе профитира. Јас таму не гледам ни нова идеолошка понуда, ни програма, не можам дури ни да ги идентификувам каде се на политичката оска. Засега се однесуваат како невладини организации со хуманитарни акции. Остануваме заложници на двата мастодонта – ДПМНЕ и СДСМ, а и Албанците во нивниот блок.

 

НЈ: Кажете ни нешто за Образовниот систем, вашата примарна професија. Има ли доволно студенти кои можат критички да расудуваат? Има ли студенти кои се спремни да се борат за вредносни каузи во јавниот простор?

 

БВ: Бројот на студенти е обратнопропорционален со капацитетот за критика и акција. Лесно е вината да ја бараме кај студентите: кога на 18 години стасуваат на универзитет, тие се веќе во голема мерка формирани како личности низ еден авторитарен образовен систем, низ семејства чии темели се разнишани низ бескрајната транзиција. Добар дел од нив се запишуваат на факултети по линија на помнал отпор, каде било, а родителите се надеваат дека е тоа подобра опција отколку да останат невработени и по улици. Шпанските студенти излегоа со мото: ние не сме против системот, тој е против нас! Исто е и овде, ама нема студенти кои гласно и масовно би го кажале ова. Тие доста рано учат што е важно: или да молчат или да земат партиска книшка. Во слободно време или се по кафулиња, или на социјалните мрежи или во навивачки групи. Исклучоци има, ама тие најумните однапред гледаат да научат што е можно повеќе и да побегнат од земјата по подобра иднина. Не можеме да им се лутиме за тоа. Ние, постарите сме тие кои се договорни за состојбата во која за нив нема иднина. А животот е еден. 

 

НЈ: Професорке Ванковска, зошто би било добро да се читаат книги, да се знаат многу работи, кога еве, од медиумите гледаме дека  “на цена“  се материјалните вредности: многу пари, скапи одела, скапи коли, скапи жени, скапи куќи… а денес, како никогаш до сега,  живееме во голема Класна раслоеност. Има страшно малку луѓе со многу пари, и има страшно многу луѓе со малку пари. Што се случува?

 

БВ: Се случува – капитализам! Баравте – гледајте! Точно е дека зад Железната завеса со децении важеше една друга идеолошка замка: читајте книги и не барајте остварување на живот достоен за живот, бидејќи нематеријалните и духовни вредности се она што е важно. Помеѓу двата екстрема, човекот е оставен сосема сам да одбере дали ќе се изградува духовно, дали ќе чита или ќе гледа турски серии, дали ќе се опие со алкохол или дијазепам или ќе се обиде да најде круг на истомисленици, интелигентни луѓе од кои ќе се збогати и како личност и како активен граѓанин. За жал, јас немам моќ да делам јавни совети, односно не сум сигурна дека некој воопшто ме слуша. Она што јас го знам е дека имам една стара мајка, на преку 80 години, која се’ уште е интелектуално активна: наместо турски серии гледа Дискавери и докуентарни филмови, чита книги и решава крстoзбори. И така си ги исполнува старечките денови. Се надевам дека ќе бидам интелектуално жива и на тие години, а дека дотогаш ќе испрочитам уште многу книги кои ќе ми помогнат и да се разберам себе и да го разберам светот околу себе. Според материјалните стандарди за ова општество јас сум во категоријата на неуспешните – на ќерките ќе им оставам дом и многу книги и фајлови во компјутерот. 

Leave a Reply

Your email address will not be published.