Aнархијата е можна (3): Зарем не се луѓето природно себични?

Кога следниот пат некој ќе ти каже дека анархистичкото општество не би можело да функционира бидејќи луѓето се природно себични, кажете му дека би требал да им ја скарати храната на своите деца, не би требало да им помага на своите родители да остварат достоинствена пензија, да донира во добротворни цели, да им помага на соседите или да биде љубезен према странците, освен ако за тоа не добива некој надомест. Дали е можно да се чувствуваш исполнето во целост живеејќи ја капиталистичката филозофија? Секако дека не. И после стотина години гушење, солидарноста и великодушноста остануваат неопходни за човекова егзистенција. Примери за тоа не мора да се бараат во радикалните општествени движења. САД можеби во структурна смисла се најсебичната светска нација – најбогатата ‘развиена’ земја, но имаат еден од најниските очекувани животни векови, бидејќи политичката култура поверојатно е дека ќе дозовли сиромашните да умрат, отколку да им овозможи здравствена и социјална заштита. Но дури и во САД лесно е да се пронајдат институционализирани примери на споеделувње кои сочинуваат значаен дел од општеството. Книжарниите нудат поврзана мрежа од милион бесплатни книги. Квартовските скараџии ги собираат луѓето за да споделат храна и да би уживале во меѓусебното дружење. Какви примери би можеле да се појават надвор од ограничувачките пранги на државата и капиталот?

Монетарните економии постојат неколку илјади, а капитализмот неколку стотина години. Вториот се покажал вреден за презир, водејќи не до најголемите економски нееднаквости, најголемите масовни гладувања и најлошиот дистрибутивен склоп во светската историја – иако, симнуваме капа, произведе огромен број прекрасни направи. Луѓето би можело да ги изненаде колку другите типови на економии порано биле почести и во која мера се разликуваат од капитализмот.

Еден од типовите економии кои луѓето наново го развивале на секој континент е економијата на подарување. Во тој систем, ако луѓето имаат нешто повеќе отколку им е потребно, тоа го подаруваат. Ако не припишуваат вредност, не засметуваат долг. Се она што лично не го користиш може да се подари на некој, а што повеќе подаруваш, поттикнуваш великодупност и ги зајакнуваш пријателствата кои и тебе те засипуваат со подароци. Многу економии на подарување траеле илјадници години исе покажале многу поефикасни во задоволувањето на потребите на сите граѓани. Капитализмот можеби драстично ја зголемил продуктивноста, но со која цел? На една страна од типичниот капиталистички град некој умира од глад, додека на другата некој консумира кавијар.

Западните економисти и политиколози сметале дека многу економии на подарување се всушност трампа; протокапиталистички системи на размена без воспоставена валута: “Ќе ти дадам една овца за дваесет парчиња леб.” Тие општества обично себе не би се опишале така. Подоцна антрополозите кои заминале да живеат во такви општества и биле во можн ост да ја отфрлат културната пристрасност, на Европјаните им покажале дека многу од тие општества се навистина економии на подарување во кои луѓето намерно не запамтуваат кој колку на кого му должи, со цел да го поттикнат општеството кон дарежливост и споделување.

Тие антрополози можеби не знаеле дека економите на подарување никогаш не биле во целост згаснати на Западот; всушност зачестено се појавувале внатре во бунтовничките движења. Анархистите во САД и денес исто така ја истакнуваат желбата за односи кои се темелат на великодушност и гаранција дека потребите на секој ќе бидат задоволени. Во голем број градови анархистите одржуваат Really Really Free Markets (навистина навистина бесплатни маркети) – всушност пазари без цени. Луѓето носат стоки кои ги изработиле или работи кои повеќе не им требаат, па бесплатно ги даваат на поминувачите и останатите сограѓани, или пак разменуваат вештини. На еден бесплатен пазат во Северна Каролина секој месец двеста луѓе и повеќе, од секој вид на занимања, се собираат во центарот на градот. Носат се, од накит до дрва за оргев за да ги подарат и земаат што сакаат назад. На некои штандови се нуди и поправање на велосипеди, шишање или дури и читање од тарот карти. Луѓето заминуваат со рамки за кревети и стари компјутери, а ако нема како да ги пренесат на располагање има волонтери возачи. Нема размена на пари и никој не се ценка околу вредноста на предметот или услугата, никој не се срами затоа што нема доволно пари. Спротивно на владините одредби, не се плаќа данок за користење на јавен простор, ниту пак некој е организатор. Понекогаш се појавува лимен оркестар, некогаш има куклена претстава или се играат друштвени игри. На периферијата се водат разговори и се играат игри, па секој добива тањир топла храна и вреќичка бесплатни намирници. Од гранките и гредите висат транспаренти со натписите “за заедничко добро, а не на газдите и бирократијата” и “без шефови, без граници”; на распосланото ќебе расфрлана е радикална литература, но тоа не се клучните делови на случувањето – тоа е општествена институција, а не демонстрација.

Благодарение на овој мал месечен бесплатен пазар, секој од градот е запознат со примерот на анархистичката економија. За нас кои сме со помали или никакви примања животот е барем малку полесен, а односите се развиваат во просторот во кој општествената класа и паричните средства барем привремено се небитни. 

Традиционалното општество на Семаите во Малезија се темели на подарување. Не можевме да пронајдеме искази за нивното општество кои биле забележани од самите Семаи, но тие му објасниле на Роберт Дентан, западен антрополог кој некое време живеел со нив. Дентан наведува дека “системот на дистрибуција на храната и услугите кај Семаите е еден од најзначајните видови на поврзаност на членовите на заедницата…” Семаиските економски размени повеќе личат на Божиќни отколку на комерцијални размени. Се смета за табу членовите на заедницата да ја пресметуваат вредноста на дадените или добиените подароци. Некои од вообичаените правила за добро однесување ја вклучувале и должноста за споделување на се што имаат, а не им треба во тој момент, како и должноста на споделување со гостите и било кој што би побарал. Да не се сподели или да се ускрати било табу, но исто така и да се побара повеќе отколку што некој може да ти подари. 

Бројни други општества исто така дистрибуирале и разменувале вишоци како подароци. Освен општествената кохезија и задоволството кое се добива со споделувањето со заедницата без водење на евиденција, економијата на подарување може да се оправда и со личните интереси. Често личноста не може сама да потроши се што ќе поризведи. Уловеното месо ќе се расипе пред да може целото да го изедеме. Алатите, поголем дел од времето лежат некористени доколку би биле во сопственост на една личност. Подобро е да се сподели поголем дел од месото или да се споделат алатите со соседот, бидејќи на тој начин ќе се осигурате дека во иднина и тие ќе ја споделат храната и алатите со тебе – со тоа обезбедувате пристап до поголема количина храна и алати, но и збогатување на соседот а и на самите себе, без никој да не мора никого да искористува. 

Врз основа на она што знаеме, членовите кои се дел од овие економии на подарување веројатно своето делување не би го оправдале со аргументите за својот интерес, туку преку моралните сфаќања според кои исправно е да се сподели. На крај, економскиот вишок е резултат на одредениот начин на гледање на светот: тоа е општествен избор, а не материјална неминовност. Општествата мораат да изберат дали сакаат да работат повеќе отколку што мораат за да би ја сметале вредноста, или пак ќе го трошат исклучиво минимум за преживување, а остатокот од своите производи ќе го остават во заеднички склад со кој управува раководната класа. Дури и ако на ловечката дружина и се посреќи и се врати со голема количина храна, нема вишоци ако сметаат дека е нормално да го споделат со сите, да се почастат со голема гозба или да ја повикаат соседната заедница на забава се додека цела храна не се изеде. Така е секако позабавно отколку да се мерат киолограмите храна и да се пресметува колку проценти сме заработиле.

Што се однесува до оние безработниците, дури и кога луѓето не пресметуваар вредност на подароците и платниот биланс, ќе забележат кога некој упорно одбива да сподели или допринесе кон групата, кршејќи ги така обичаите на општеството и чувството на взаемна помош. Таквите луѓе постепено ќе ги нарушат своите односи и ќе ги пропуштат некои од убавите предности во заедницата. Се чини дека во сите познати економии на подарување дури и на најмрзливите луѓе никогаш не им е скратена храната – комплетен контраст од капитализмот – бидејќи хранењето неколку безразботници е небитно трошење на општествените ресурси, особено во споредба со угодување на алчните елити на нашето општество. Губењето на мали количини ресурси е далеку попосакувано отколку сочувство и оставање на луѓето да умрат од глад. Во екстремни случаи, кога членовите на такво општество се екстремни паразити, кои се обидуваат да монополизираат со ресурсите или да ги присилат ддругите да работат за нив – со други зборови да се однесуваат како капиталисти – би биле исклучени или дури протерани од општеството. 

Некои недржавни општества имаат поглавари кои извршуваат ритуални улоги, обично поврзани со давање подароци и распоредување на ресурсите. Всушност, терминот ‘поглавар’ може да залажува бидејќи постоеле голем број општества кое го имале она што Западот го нарекува ‘поглавар’, а во секое од тие општества таа улога претставувала нешто поинакво. Во многу општества поглаварите немале надмоќ: биле задолжени за посредувањ кај некои спорови или спроведување на ритуали па се очекувало да бидат подарежливи од останатите. Главно работеле повеќе, а имале помалку лично богатство од останатите. Едно истражување покажало дека вообичаената причина за ликвидирање или протерување на поглаварот е поради тоа што не се сметал како доволно дарежлив. 

 

 

Извор: fenomeni.me
Превод: Попова

Leave a Reply

Your email address will not be published.