Нешто се чека

Славољуб Станковиќ со искуство на автор на рекламни кампањи, никогаш не би се советувал, себе-писател, да објави три книги за само девет месеци. Меѓутоа, се испостави дека овај пркос на пазарните обичаи не бил погрешен. Имено, Станковиќевата Книга на впечатоците (коавторство со дизајнерот Славимир Стојановиќ), во издание на “Креативниот центар”, моментално е една од најпродаваните книги. Роман во стих за деца и возрасни Волшебникот Дандруф, објавен кај истиот издавач, оценет како потсетник за стари книжевни проверени вредности. А романот Правците на светот!, во издание на Геопоетика, окарактеризиран е како добредојдено урбано четиво.

 

Пред овие три книги, Славољуб Станковиќ напиша романи The Box и Split, сценариото за филм The Box, анимирана серија Книга на впечатоците (во соработка со Славимир Стојановиќ, аниматорот Бранко Цитлик и легендата на нашата модерна музика Којо, Дисциплина кичме). Направил стотина рекламни кампањи за познати домашни и странски брендови, и специјализирал Огласување на Универзитетот на уметностите, после дипломирањето на Филозофски на истоимениот универзитет и три години студии на факултетот за Политички науки.

 

Време: Дел од дејствието на романот Правци света! се’ случува во Загреб, а Split веќе го поврзавте со Хрватска. Дали тоа беше смислен потез на маркетингшки стручњак заради проширување на пазарите во регионот? Двата романи се’, имено, објавени во Хрватска и Србија.

 

Славољуб Станковиќ: Не… не ги бирам темите за кои ќе пишувам на основа на пазарните принципи. Тоа би било во спротивност со моите животни вредности и моето сфаќање на уметноста. Не знам дури ни колку беа тоа воопшто рационални одлуки. The Box настана на основа на моето десетгодишно пакерско искуство низ амбасадите. Во Сплит имам полубрат (тоа секогаш ми звучи како получовек, за мене тој е брат) кој е десет часа помлад од мене, а кого не сум го видел четириесет години. Тоа, ќе признаете, повеќе звучи како драма отколку реклама. Книгата за впечатоците не знам ниту да ја објаснам. Еве, да речеме, нека причината биде таа каде што секоја ден Славимир Стојановиќ и јас се среќаваме на работа, да со Бранко Цитлик обично излегував на пиво, со Која играм баскет. Волшебникот Дандруф е веројатно заради тоа што имам деца кои читаат книги. И доаѓаме до Првакот на светот, кои се објавени баш во времето на ова последно светско првенство во кошарка, и нема друго туку да, еве, конечно признавам: вистината е, Сале Ѓорѓевиќ и јас бевме единствени кои знаевме дека ќе играме во финале! Ништо, мора да ве разочарам. Јас не се занимавам со книжевност на тој начин. Би пишувал и без издавач. Да не е така, би го издал пишувањето.

Основата на приказната Прваците на светот! се светските кошаркарски првенства на кои победувала репрезентацијата на Југославија. И колку и да кошарката воздигнала, толку државата се претумбала. Резултатот е носталгија и жал за минатото, или нешто друго сакавте да кажете?

Вие веројатно мислите на парадоксот дека ние, како југословенски гледачи, сме се поистоветиле со нашите успешни поединци, иако уште тогаш сме како општество и граѓани покажале спротивни квалитети?! Ни во романот, а ни кај мене, нема никаква носталгија, на крајот на краиштата што ние и ден-денешен се однесуваме исто. Би бил начисто пореметен да за тоа наше неразумно однесување жалам и тагувам, уште и за тоа да пишувам книги. Но, евидентно да не сум ни баш нормален. Јас сум, кога добро ќе размислам, всушност, уште полош. Пишував за тој наш менталитет со голема љубов и восхитеност.
Голема помош на оваа луда работа имав во Ѓурѓа Стросоглавец, словенска преведувачка, која помина ноќи и ноќи со мене на Скајп барајќи адекватни имиња за јунаци и преведувајќи дијалози на словенечки. Тука секако е уредникот Круно Локотар, чии заслуги овде не можам да ги избројам. Мислам дека е во ред да го споменам Министерството за култура на Република Хрватска официјално и финансиски го поддржа пишувањето и објавувањето на романот.

Прваци на светот! е омнибус роман чии приказни се случуваат во Загреб, Љубљана, Белград и Сараево, за време на преносот на финалето на светските кошаркарски првенства во кои југословенската репрезентација победуваше. Освен самото случување, ги спојува спортското коментирање, комарци, транвај…

Пред се’, ги спојува чекање. Нешто се чека, а тоа нешто не доаѓа. Секоја ден беше тука, а сега го нема. Да речеме дека тоа е транвај. Транвајот е, како симбол, многу интересен. Тоа е специфично превозно сретство, се движи секогаш исто, со утврдена траса, секогаш ќе се врати од тамо од каде што тргнал, и така стално, во круг. Како Сонце, како Земја, како човечкото мислење… Во романот е, значи, тоа редовно враќање дома прекинато со финалињата на светските првенства во кошарка. И така нашиот човек одеднаш не може да биде она што е. Нешто така како што е играта, што никој не ја перцепира како нешто опасно, баш тоа ќе не застане, а помрде една голема лавина на случувања. Тоа се Јасперсови гранични ситуации. Тие не тераат да се преиспитуваме и видиме што навистина сакаме. И тоа се тешки тестови. Кои ниеден човек не може да ги избегне. Долго ги пишував Прваците на светот!, сигурно десетина години, се разбира, со повремени прекини. Сега ми се чини дека сум го избегнувал сето она што ми се наметнуваше, а тоа е тој неочкувам агол од нарација карактеристичен за преноси на спортски преноси. Не знам ни еден роман во кој нараторот е спортски коментатор. Тој ги следи натпреварувањата, пренесува за тоа што го пренсува и гледа. На сончевиот зрак му треба осум минути да стигне до нас, а спортски коментатор го пренесува натпреварот во иста секунда. Што значи, на некој шашав начин, спортскиот коментатор е побрз од сончевата светлина… Имам голема лјубов и почит према тој занает. Всушност, романот е посветен на нашите доајени Владан Стојаковиќ, Младен Делиќ, Драган Никитовиќ, Борис Мутиќ, Милојко Пантиќ… И на крајот, или на почетокот, комарци… Ама не морам баш се’ да раскажам, зарем не?

Спортски коментатор во вашиот роман никако не успева да воспостави врска меѓу студиите во Белград, Загреб, Љубљана и Сараево, врските стално се прекинати. Тоа е само еден од низата елемнти заради кои Прваците на светот! може да читаат и како приказна за ликовите во романот и како за распадот на СФРЈ.

Прекин на програмот не е наш изум. Да речеме, актуелни, а многу слични прекини на врските имаат Барселона и Мадрид, Торонто и Квебек, Москва и Кијев… Вистина е дека секоја од приказните содржи некои од клучните моменти во врска со распаѓањето на бившата држава: Словенија се исклучи, Хрватска имаше свој молк, а Србија… статистиката вели дека секоја година 300.000 се помалку, па не е тешко да се израчуна што тоа значи.

Не шпекулиравте за причините на распаѓањето на СФРЈ? Еден од вашите ликови вели дека вистината се крие како арматура.

Хајдегер пишуваше дека вистината сака да се скрива… Животот тече секоја ден, сат, минута. Во него течат разни случувања, сега доручек, сега возење до работа, сега роденден, сега утакмица, сега распад на земјата, сега врнежливо утро, погледај, се’ истури јогуртот… Животот оди нон-стоп, и никогаш не застанува. За Животот тоа се само некои случувања во времето. Ние, пак, има даваме на тие случки вредносни карактеристики…
Значи менталитет. Постои континуитет на однесување. Ист е менталитетот, иста е матрицата на вреднување. Ако некој сега сака да ја подели Србија, како што се случи со Југославија, би можел тоа да го изведе. Ние ништо не сме промениле во својот менталитет. На пример, кога Кока, лик во романот, чека трамвај, таа се лути што нема трамвај, и заклучува затоа што некој необјаснето сака да гледа утакмица која е бесмислено трчање по топка низ теренот. Таа нема разбирање и ригидно разбира дека трамвајот мора да се нацрта на станицата чим тој стигне. Се мора онака како јас сакам. Тоа е особина на деца.

1248288  MMM3989

Зашто вашите ликови не гледаат Светско првенство? Тие не се публика, а уште помалку учесници. Тие чекаат резултат.

Никој тука не е она што би требало да биде. Јунаците не се повеќе патници оти нема трамвај. Не се ниту гледачи оти нема пренос. А сепак, стануваат играчи, а да не се ни тоа. Се вклучува и спортски коментатор и дури ни читателот не е безбеден. Ни крив ни должен, станува навивач.

Со ликовите сте одредиле позиција “од страна”. И во романот The Box зборувате со очите на пакер, луѓе кое се дипломати и кои ги пакуваат работите и кои си заминуваат од Југославија.

Тоа е нужно позицијата на писателот. И вие новинарите ја имате позицијата на посматрач. Не можете да влезете во случување и да интервенирате затоа што тогаш тоа нема да биде случување.
Значи писателите ќе пишуваат за распадот на Југославија? До кога ќе мислите дека на читателите ќе им биде потребна таа тема?
Во книжевноста, историските случувања се, така да кажам, добра основа за теми за кои сакте да пишувате. Во таа смисла, распадот на Југославија е една од најголемите случки од нашата историја и згоден е за секоја тема. Од љубов до криминал.
Патем, така ќе станеме свесни колку е тоа крупна работа. Тоа е нашата Атлантида. А за неа, како што знаеме, за неа повеќе од два милениума не престануваат приказните…

Како ја објаснувате популарноста на Книга на впечатоците! Дали во ставот Алиса во земјата на чудата дека книгата е без слики и досадна?

Јас сум повеќе на страната на Радован трети во земјата на чудата. Сликите се за на sид, зарем не? Се шегувам, има слики кои зборуваат илјада зборови, ама и зборови кои ствараат илјада слики. Што се однесува до популарноста на книгата Книга на впечатокот, за тоа не знам ништо. Јас знам дека не постои ниедна книжевна ниту ликовна критика, никаков стручен коментар за таа книга. А, на пример, Славимир Стојановиќ внатре има стотина фантастични постери! Дури ни преседанот кој четири домашни втори од различни области се здружија како би направиле нешто заедно за што кај нас не беше доволен повод да се направи еден единствен приказ од телевизиска серија. Јас тоа не знам како да го толкувам. Да не ме разберете погрешно, на никој од нас не му фали аплауз. Ама е штета за културата, можеби реакцијата јавноста ќе ја поттикне да некои други луѓе се здружт и направат нешто слично.

Можеби крив е диктатот на пазарот?

Можеби. Бидејќи за педесет години социјализам не сме го прочитале, ние сега го живееле Марксовото клучно дело Капитал по ред, низ поглавја. Прво доаѓа отуѓување од сретствата за производство, потоа од производите, пазарот, трудот, другиот човек и, на крајот, отуѓување од самиот себе. Човекот секогаш станува за она што тежнее. Бидејќи ние тежнееме кон производите, тоа и ќе станеме. Познавам многу луѓе кои веќе носат ташни, капути, чевли од сопствена кожа…

Со оглед дека ја применувате филозофијата и во адвертајзинг и во пишување, вашите професори може да бидат задоволни.

Заради чудна игра на околности, овие денови двата факултета, што би рекле, излегоа во весници. А тоа веќе не е добра карактеристика. Двајца прекрасни луѓе и врвни професори, Мишо Арсениевиќ и Илија Вујачиќ, добија публицитет кој, за жал, нивното повеќе децениско занимање со наука кај нас никогаш не успеа да се постигне. Бев нивни студент, знам за што и за кого зборувам. Чувствувам должност и обврска, и ако тоа нешто значи, оваа прилика им пружам поддршка. Нема да кажам ништо ново ако напоменам дека образованието не ни е на листата на приоритети. Не можат сите деца да бидат научници и уметници, ама не треба сите да станат ни народни пеачи и старлети…

Приметени се ваши јасни и прецизни реченици. Дали е тоа поледица на адвертајзинг?

Често слушам дека пишувам така како што велите, затоа што работам во адвертајзинг. Работата е обратна. Јас работам во адвертајзинг затоа што пишувам така како што кажувате. Умеам да ги сведам работите, тоа веројатно треба да биде последица на занимање со филозофија. Она што до адвертајзинг го научив, тоа е почитување на читателите. Нивното време исто така. Тоа не е удварачко прилагодување, тоа е и уважување на самиот себе. Не ми е целта да се допаднам, туку да искомуницирам.

Адвертајзинг и пишување на роман не делува компатабилно. Рекламата е тука да ве намами, не ги бира сретствата за да стигне до потрошувачот, а книжевноста е тука да искреноста ја разбуди убавината и свесното во човекот. Дали сум во право?

Адвертајзинг е втор најстар занает на светот. Кога меѓу ‘дамите’ настана конкуренција, мораа да измислат нешто повеќе како би успеале да предизвикаат и привлечат муштерии: жена, млада жена, убава жена… Парадоксот е во тоа да рекламата не смеете да лажете. Купците се размазени и многу строги критичари. Доколку сум ви рекол дека производот брише нечистотии, а вие доживеете дека не е така, нема повеќе да го купувате. Момент заради кој ви изгледа дека лагата постои е настојување да производот го претстави поинаквото од другите. “Уметноста е секогаш нешто друго”, пишува на Музејот на современа уметност во Загреб. Затоа се сретнаа Славољуб копирајтер и Славољуб писателот. Иначе исто прашање би можел да ви поставам и вам. Да речеме, новинарската професија се претворила во Пи-Ар. Рекламната агенција направи оглас и читателот на весниците знае дека тоа е оглас. А вашиот текст читателот ја чита како вест, иаоко позади тоа стои Пи-Ар. Сакам да кажам: злоупотреба има во секој занает.

Ама вие тогаш ќе напишете роман во стих за деца и возрасни Волшебникот Дандруф, и се одмарате од се. Какво е неговото наравучение?

Има еден народ, ние сите го познаваме, кој ги запалил сите свои книги. Имено, зимата беше така јака што им страдаше секоја страна. И затоа им треба помош од волшебникот… Познато, зарем не?

Оставете коментар