Зигмунд Бауман: СЛОБОДАТА Е ПАРАДОКС

Слободата е парадокс. Ако треба да се биде потполно слободен – што значи да можам да ги остварам своите намери – другите луѓе тоа мора да го прифатат, па дури и ако моите намери не се согласуваат со нивните желби. Значи, слободата на имплементација на мојата желба секогаш ќе се одразува на состојбата на другите луѓе. Потоа се одразува на мене, на мојот моралната совест. Ќе имам резервираност кога ќе правам нешто против другите, ќе се обидувам да го намала тоа преку оправдувања, да им објаснувам дека морав. Дека не постои друг начин, ниту алтернатива. Понекогаш дури и себеси се обидувам да си објаснам дека сум направил се за некој друг човек, а тој за мене ништо. Како да реципроцитетот е објаснување за мојот недостаток на морална обврска!

Моралноста не бара реципроцитет. Мојата морална обврска е секогаш еден чекор понапред од вашите обврски. Таквите избегнување и објаснување околу сопствената совест, се неефикасни, бидејќи совеста е сурова и тешко е да ја прифатат.

Од една страна, другиот човек е пречка за слободата. Но, од друга – како што објаснува свештеникот Јозеф Тишнер – станувам слободен кога ќе се сретам друг слободен човек. И би додал: се опиваме слободно гледајќи друг човек на слобода. Така што, претпоставката за “моја и твоја слобода” е состојба на мојата слобода. Слободата е општо или ја нема.

Значи, од една страна, ако сакам да живеам во слободен свет без,  јас морам на друг човек – сопруг, пријател, колега од работа – да му дозволам да биде слободен. Но, од друга страна, токму овие луѓе ја ограничуваат мојата слобода. Како да се помирам со тоа?

Слободата е секогаш поврзан со потребата од компромис. Апсолутната слобода, која ги помирува и двете страни во исто време, таа е невозможна.

Модерниот свет во кој живееме – индивидуализацијата, распадот на етичкиот контекст, слабеење на авторитетот – тоа од една страна, е голема опасност. Само погледнете околу вас: живееме во еден корумпиран свет, каде што никој не се држи за збор, ниту одговорност.

Но, од друга страна, пак, модернитетот, е одлична можност. Затоа што никогаш  нашиот морален живот не бил управуван од страна на етичкиот кодекс кој претендира на тоа да биде општо прифатлив. Но, тогаш тоа нема врска со моралот, туку со конформизмот.

Моралното образование спрема етичкиот кодекс се базира врз послушноста на човекот. Всушност, моралот е состојба на хронична несигурност, како што велеше мојот професор Емануел Левинас. И јас се согласувам со тоа. Бидејќи моралот не се снова на кодексот на верност, туку на одговорноста за другите луѓе. До толку сум морален човек колку што сум и свесен за одговорност, и притоа она што го правам влијае на судбината на другиот. Остава трага.

Левинас го отфрла поимот да се биде со другите, како основа на моралот. Не се работи за тоа да луѓето маршираат заедно, туку да се биде заедно во морална заедница. Не да се биде со другите во групата, туку да се биде за другите. Значи, треба да се стават настрана сопствените максимални желби и да се откажеме од многу од нив. Се бара многу само-посветеност, ставање на полица своите интереси. Необично важна карактеристика на оваа обврска е безусловноста. Моралноста е заповед, но неизговорена.

Гледате какви се парадоксите на слободата. Се вели дека слободата оди заедно со ризикот, но треба да се има на ум дека таа оди заедно и со моралниот ризик. Ако знам дека ја имам таа обврска, ме мачи постојана неизвесност. Несигурност во себе, немирни ноќи.

Опструкција на животот на другите е вообичаена работа. Но и ограничување на слободата на човекот. Се појавуваат идеи за забрани на употреба на парфем на улица, затоа што има луѓе на кои ова им е непријатна миризба. И што да се прави со тоа?

Јасно е за што се работи во уредувањето на светот откако е започната епохата на модернизмот: тоа е да се направи што погостопримлив за луѓето. Поудобен. Мора да се дозволи луѓето да живеат, а не треба да се дозволи луѓето да пречат. Но тие две работи се во конфликт.

Научив дека постојат две фундаментални, неопходни и неизбежни услови за пристоен живот кои носат задоволство. Тоа се безбедноста и слободата. Тие не може да живеат еден без друг. Безбедност без слобода е ропство и слобода без безбедност е анархија. Тие си требаат меѓусебно, но во исто време – како што понекогаш се случува во бракот – не можат да најдат заеднички јазик. Помеѓу нив е нулта-збир игра – повеќе безбедност може да се добие само по цена на давање на дел од сопствената слобода. Повеќе слобода ќе добиете само по цена на губење на безбедноста, зголемување на неизвесноста.

Емил Диркем напишал: каква е тоа среќа што имаме општество кое не тера на цивилизирано однесување, инаку би живееле во ропство на страсти и емоции. Општеството кое ни организира безбеден живот, истовремено не ослободува од емоции.

Се сеќавате ли што велеше Сигмунд Фројд во 1929 година, во својата книга “Das Unbehagen in der Kultur” (“Непријатност во културата”)? Дека цивилизираниот  живот е трговска размена – даваме дел од една вредност во замена за друга вредност. И кога говореше Фројд, реалноста беше солидна, цврста. Дијагноза на Фројд вели: сите психолошки проблеми на човекот потекнуваат од таму што оствари сме дале голем дел од слободата за безбедност – безбедност на судбина, болест, бандити. Сигурен сум дека ако Фројд денес даде интервју, би ја сменил таа дијагноза. Јас би рекол дека страдањето на модерниот човек произлегува од фактот дека постигнал огромна, невидена лична слобода во замена за голем дел од безбедноста. И ова нема врска со безбедноста од терористи. Станува збор за безбедност во однос на општествената позиција, самодоверба, верба во своите одлуки, доверба во авторитетите. Тоа е се изгубено.

Историчарот Ерик Хобсбаум велеше дека почнало да се зборува за идентитетот кога престанало да се зборува за заедницата. Сега да почнеме да зборуваме за заедницата, затоа што до вратот се најадојме идентитет. Веќе знаеме колку идентитетите се нестабилни. Различните идентитети ни даваат чувство на апсолутен лет во просторот, меѓу нив може да бираме и избираме. Некои луѓе имаат и повеќе идентитети во исто време, во зависност од тоа кој ја испраќа СМС  текстуалната порака. Но, нема на што да се потпреме. Газеме по жив песок, се луламе. Ние не знаеме колку ќе трае оваа ситуацијата во која се најдовме во сопствените животи. Оваа нестабилност е насекаде.

Јас не се грижам за старите вредности, знам многу добро колку тие го чинеа стариот свет. Моја желба е да се подигне свеста на луѓето кои по секоја цена платија да се промени нивната ситуација. Ако го споредите online животот со оној ofline, првиот е значително полесен од другиот. Со цел да се направи контакт со некој друг човек кој е ofline, потребен ви е голем напор, само-посветеност, откажувајќи се од своите интереси.

Online, сето ова е ужасно лесно. Подеднакво лесно е да се поврзете на network (мрежа), како и да се исклучите од неа. Никој нема ни да забележите дека јас престанав да испраќам СМС пораки и да прикачувам постови. Еден од илјада пријатели од социјалните мрежи не вреди колку еден од ретките пријатели што сте ги сретнале во својот живот. Полјаците велат дека вистинскиот пријател се познава на најтешкото. Јас не би се гарантираат за оние пријатели на Фејсбук, дека ако нешто се случи, тие ќе ви помогнат. Јас дури мислам дека тие се оние кои први и ќе избегаат.

Живееме во време на interregnum – без кралства. Доаѓаат промени: нешто умира, нешто ново се раѓа. Старите начини на успешно работење повеќе не функционираат, а новите – сеуште не. Критичарите ја затворија устата, никој не знае што е уметност, а што не е. Единствените индикатори на реалноста се бројот на клкови по социјалните мрежи. Никој не зборуваме за визија и иднина, не знаеме ниту каде бегаме ниту каде се движиме.

Значи, што е она што сме го изгубиле? Интимност, приватност, чувство на континуитет во општествените односи. На тоа додадете и несигурност и го имате нашите светот.

Кога бев дете, јас многу го читав Сартр. Тој зборуваше дека за себе треба да си создадеме проект за живот, и на проектот да додадеме група рецепти. А потоа да реализираме рецепт со рецепт. Кажете му го ова на денешните студенти и има да ви се изнасмеат. Животен проект? Многу од нив би биле среќен да имаат проект за следната година.

Дали знаете која е мојата единствена безбедност? Дека сигурноста е единствената сигурност. Тоа е она во кое јас навистина верувам. Кога го гледам овој свет, така расипан, неуреден, егоцентричен, така сето тоа ми изгледа.

 

Извадок од интервјуто објавено во Magazyn Świąteczny Gazeta Wyborcza

Превод: Кире Бебеџаков; Обработка: Мојот Град

Оставете коментар